Pęknięte oko po urazie? Objawy i pierwsza pomoc

Silny uraz, nagłe pogorszenie widzenia albo wyraźnie zmieniony kształt oka wymagają szybkiej reakcji. Pęknięte oko może oznaczać pełnościenne uszkodzenie ściany gałki ocznej, ale potoczne określenie bywa też używane przy niegroźnym pęknięciu naczynka. Wyjaśniam, jak odróżnić te sytuacje, co zrobić od razu i jakich działań bezwzględnie unikać.

Co naprawdę oznacza pęknięcie gałki ocznej

Ściana oka składa się między innymi z rogówki i twardówki. Gdy dochodzi do pełnościennego przerwania jednej z tych struktur, mówimy o urazie otwartym gałki ocznej. Do rozerwania może dojść po uderzeniu tępym przedmiotem, a do przecięcia lub przebicia po kontakcie z odłamkiem szkła, metalem, narzędziem albo innym ostrym przedmiotem.

Takie uszkodzenie nie zawsze wygląda dramatycznie. Mała rana w tylnej części oka może być trudna do zauważenia, dlatego po silnym urazie nie uspokajam się wyłącznie dlatego, że gałka zachowała swój kształt. Nagła utrata ostrości widzenia po wypadku sama w sobie wystarcza, by potraktować sytuację jako pilną.

Objawy, których nie wolno przeczekać

Najbardziej alarmujące są nagłe pogorszenie lub utrata widzenia, silny ból, wyraźna nadwrażliwość na światło oraz uczucie, że oko jest zapadnięte, miękkie albo ma zmieniony kształt. Niepokój powinny wzbudzić także krew wydostająca się z oka, widoczna rana, wypływ przejrzystej cieczy i źrenica przypominająca kształtem łzę.

Urazowi mogą towarzyszyć nudności, wymioty, podwójne widzenie, trudność w poruszaniu gałką oczną lub rozległy obrzęk powiek. Brak bólu nie wyklucza poważnego uszkodzenia, zwłaszcza gdy zadziałał przedmiot o dużej prędkości albo doszło do urazu głowy.

W praktyce kieruję się prostą zasadą: jeśli po wypadku nie da się pewnie ocenić, czy oko jest całe, traktuję je jak potencjalny uraz otwarty. Lepiej wykonać pilną diagnostykę bez potwierdzenia najgorszego scenariusza niż stracić czas, którego nie da się później odzyskać.

Co zrobić od razu po podejrzanym urazie

Najpierw odsuń poszkodowanego od źródła zagrożenia i ogranicz jego ruchy. Jeśli występują również obrażenia głowy, szyi lub utrata przytomności, priorytetem jest bezpieczeństwo ogólne, ale przy zachowanym oddechu trzeba jednocześnie pilnie wezwać pomoc medyczną.

1. Nie uciskaj oka. Nie zakładaj opatrunku, który dociska powieki lub gałkę.
2. Osłoń je sztywną osłoną, na przykład gotową osłoną okulistyczną albo dnem papierowego kubka ustawionym tak, by nie dotykał oka.
3. Nie próbuj otwierać powiek na siłę i nie sprawdzaj, czy oko reaguje na dotyk.
4. Jeśli w ranie tkwi ciało obce, pozostaw je na miejscu i zabezpiecz przed poruszaniem.
5. Nie podawaj jedzenia ani picia, ponieważ może być potrzebny pilny zabieg w znieczuleniu.
6. Nie pozwalaj poszkodowanemu prowadzić samochodu. Najbezpieczniejszy jest transport medyczny.

Warto usiąść lub położyć się z lekko uniesioną głową i starać się nie kaszleć, nie przeć oraz nie wydmuchiwać nosa. Nie chodzi o domowe leczenie, tylko o niedopuszczenie do dodatkowego wzrostu ciśnienia i nacisku na uszkodzone oko do czasu przyjazdu pomocy.

Czego nie robić, nawet jeśli oko bardzo boli

Najczęstszy odruch to pocieranie oka, przemywanie go i zakraplanie czymś z domowej apteczki. Przy podejrzeniu rozerwania taki zestaw może pogorszyć sytuację, dlatego nie stosuj kropli, maści ani środków znieczulających bez decyzji lekarza.

• Nie pocieraj oka i nie próbuj usuwać wbitego przedmiotu.
• Nie przykładaj waty, bandaża ani mocno zawiązanej opaski.
• Nie mierz ciśnienia w oku i nie pozwalaj na badanie wymagające ucisku, jeśli podejrzewasz ranę gałki.
• Nie próbuj samodzielnie nastawiać, zszywać ani „zamykać” rany.
• Nie wkładaj soczewki kontaktowej i nie zakładaj jej ponownie.

Wyjątkiem jest kontakt oka z substancją chemiczną. Wtedy natychmiastowe, obfite płukanie czystą wodą lub solą fizjologiczną jest ważniejsze niż czekanie na transport. Jeśli jednak widać ranę, wypływ treści oka albo wbity przedmiot, nie płucz gałki i dzwoń po pomoc, informując dyspozytora o podejrzeniu urazu otwartego.

Czerwona plama na oku nie zawsze oznacza pęknięcie

Jaskrawoczerwona plama na białku oka często jest wylewem podspojówkowym. To pęknięcie drobnego naczynia pod przezroczystą spojówką, które może pojawić się po kaszlu, kichaniu, wysiłku, pocieraniu oka lub bez uchwytnej przyczyny. Zwykle nie powoduje bólu ani pogorszenia widzenia i stopniowo blednie w ciągu kilkunastu dni, czasem do dwóch lub trzech tygodni.

Sam wygląd nie wystarcza jednak do postawienia rozpoznania. Po uderzeniu, upadku lub kontakcie z ostrym przedmiotem czerwone oko powinien ocenić lekarz, szczególnie gdy pojawia się ból, światłowstręt, łzawienie, podwójne widzenie albo zmiana ostrości obrazu.

Do okulisty zgłaszam się także wtedy, gdy wylewy powtarzają się, obejmują oba oczy, nie znikają, towarzyszą im siniaki lub pacjent przyjmuje leki przeciwkrzepliwe. W takich przypadkach przyczyna może wymagać szerszej oceny, na przykład kontroli ciśnienia tętniczego i przeglądu stosowanych leków.

Jak lekarz rozpoznaje i leczy poważny uraz

W szpitalu lekarz ocenia ostrość widzenia, wygląd źrenicy i przednie struktury oka, ale robi to bez niepotrzebnego nacisku. Jeśli istnieje podejrzenie ciała obcego lub złamania oczodołu, może zlecić tomografię komputerową oczodołów. Badanie obrazowe pomaga zaplanować leczenie, ale nie zastępuje konsultacji okulistycznej.

Przy potwierdzonym urazie otwartym potrzebna jest pilna pomoc okulistyczna, często z operacyjnym zamknięciem rany. W zależności od obrażeń lekarz może zastosować antybiotykoterapię, leczenie przeciwbólowe i przeciwwymiotne oraz sprawdzić ochronę przeciw tężcowi. Nie należy samodzielnie zaczynać kropli sterydowych, ponieważ w uszkodzonym oku mogą zwiększyć ryzyko powikłań.

Ostateczne rokowanie zależy od miejsca i rozległości rany, uszkodzenia soczewki, siatkówki lub nerwu wzrokowego oraz czasu rozpoczęcia leczenia. Nawet szybka operacja nie gwarantuje pełnego powrotu widzenia, ale zwlekanie wyraźnie zmniejsza szanse na dobry wynik i zwiększa ryzyko zakażenia wnętrza oka.

Najważniejsza decyzja po urazie oka

Jeżeli po wypadku widzenie się pogorszyło, źrenica ma nietypowy kształt, oko wygląda na uszkodzone albo coś w nie wbiło się, nie próbuję rozstrzygać problemu w domu. Sztywna osłona bez ucisku, brak kropli i natychmiastowa pomoc medyczna to najbezpieczniejsze postępowanie.